ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘોરાડ) સંરક્ષણમાં ઐતિહાસિક સિદ્ધિ: ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્કમાં ૨ નર ઘોરાડ કુદરતી વસવાટમાં મુક્ત; 'જમ્પસ્ટાર્ટ' પદ્ધતિથી ગુજરાતમાં સફળ સંવર્ધન

કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે ૪ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના રોજ જેસલમેર (રાજસ્થાન) સ્થિત ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્કના સેમ વિસ્તારમાં કૃત્રિમ સંવર્ધન કેન્દ્રમાંથી ઉછેરેલા ૨ નર ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘોરાડ - GIB) ને કુદરતી જંગલમાં મુક્ત કર્યા હતા. આ ઘટના ભારતના ઘોરાડ સંરક્ષણ કાર્યક્રમમાં કેપ્ટિવ-બ્રીડિંગથી કુદરતી પુનઃવસન (Rewilding) તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન છે. આ પ્રોજેક્ટમાં ગુજરાતના કચ્છના ઘાસિયા મેદાનોમાં પણ સંવર્ધન કામગીરી આગળ વધી છે.

💡 પરીક્ષા ઉપયોગી મુખ્ય તથ્યો (Key Exam Facts - GPSC પર્યાવરણ ખાસ):

• પક્ષીનું નામ: ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) / સ્થાનિક નામ: ઘોરાડ, અરડિયો (Ardio).

• સંરક્ષણ સ્થિતિ (IUCN): Critically Endangered (CR - અતિ સંકટગ્રસ્ત); ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, ૧૯૭૨ ની અનુસૂચિ-૧ (Schedule-I) માં સુરક્ષિત.

• કેપ્ટિવ વસ્તી: સેમ અને રામદેવરા સંવર્ધન કેન્દ્રોમાં કુલ ૯૭ ઘોરાડ (૪૦ જંગલી ઇંડામાંથી અને ૫૭ કેપ્ટિવ સંવર્ધનથી).

• નવીન 'જમ્પસ્ટાર્ટ' (Jumpstart) પદ્ધતિ:

  • કેપ્ટિવ-ઇંડાઓને જંગલમાં માદા પક્ષીઓના કુદરતી માળાઓમાં મૂકીને સેવવામાં આવ્યા.

  • આ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગથી રાજસ્થાનમાં ૬ અને ગુજરાતમાં ૨ બચ્ચાઓ (Chicks) નું સફળતાપૂર્વક હેચિંગ થયું છે!

• સર્વોચ્ચ અદાલતની ભૂમિકા: સુપ્રીમ કોર્ટની રચાયેલી નિષ્ણાત સમિતિ અને વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા (WII) ના ટેલિમેટ્રી અભ્યાસના આધારે સંરક્ષણ માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરાઈ છે.

🏛️ પૃષ્ઠભૂમિ અને સંદર્ભ (Background & Context):

અગાઉ ઘોરાડ પક્ષીઓ ગુજરાતના કચ્છ (નલિયા ગ્રાસલેન્ડ) અને સૌરાષ્ટ્રના વિસ્તારોમાં વ્યાપક જોવા મળતા હતા. વીજ લાઈનો સાથે અથડામણ અને ઘાસિયા મેદાનોના ઘટાડાથી તેમની વસ્તી ૧૫૦ કરતાં ઓછી થઈ ગઈ છે. ભારત સરકાર અને રાજસ્થાન-ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા અંડરગ્રાઉન્ડ પાવર કેબલ્સ અને ફેન્સ્ડ એન્ક્લોઝર બનાવીને તેમનું સંરક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.