arrow_back Back to Quizzes
Daily MCQ
મૂળભૂત અધિકારો
Question 1 of 100
timer
00:00
Total Marks: 100
ભારતીય બંધારણના કયા ભાગને 'ભારતના મેગ્નાકાર્ટા' (Magna Carta of India) તરીકે યોગ્ય રીતે વર્ણવવામાં આવ્યો છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
મૂળભૂત અધિકારોના લક્ષણો અંગે નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. તે સંપૂર્ણ (Absolute) નથી પરંતુ યોગ્ય નિયંત્રણો (Reasonable restrictions) ને આધીન છે. 2. તે બધા જ માત્ર રાજ્યની મનસ્વી કાર્યવાહી સામે જ ઉપલબ્ધ છે, ખાનગી વ્યક્તિઓ સામે નહીં. 3. તે ન્યાયિક (Justiciable) છે, એટલે કે તેમના ઉલ્લંઘન બદલ અદાલતમાં જઈ શકાય છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
બંધારણના અનુચ્છેદ 12 મુજબ, 'રાજ્ય' (State) ની વ્યાખ્યામાં નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ થાય છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
ભારતીય બંધારણમાં 'ન્યાયિક સમીક્ષા' (Judicial Review) નો સિદ્ધાંત કયા અનુચ્છેદમાં સ્પષ્ટપણે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું સાચું છે તે ઓળખો (અનુચ્છેદ 13 હેઠળના સિદ્ધાંતો):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
ભારતીય બંધારણમાં અનુચ્છેદ 13(4) ઉમેરીને સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું કે અનુચ્છેદ 368 હેઠળનો કોઈ પણ સુધારો અનુચ્છેદ 13 હેઠળ 'કાયદો' ગણાશે નહીં. આ જોગવાઈ કયા સુધારાથી દાખલ થઈ?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
'કાયદા સમક્ષ સમાનતા' (Equality before Law) નો ખ્યાલ કયા દેશના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના જોડકાં જોડો (મૂળભૂત અધિકારોનું વર્ગીકરણ): 1. સમાનતાનો અધિકાર - P. અનુચ્છેદ 23 - 24 2. સ્વતંત્રતાનો અધિકાર - Q. અનુચ્છેદ 14 - 18 3. શોષણ વિરુદ્ધનો અધિકાર - R. અનુચ્છેદ 29 - 30 4. સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર - S. અનુચ્છેદ 19 - 22
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
એ.વી. ડાયસી (A.V. Dicey) દ્વારા આપવામાં આવેલ 'કાયદાના શાસન' (Rule of Law) ના સિદ્ધાંતનો કયો અંશ ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 14 માં સ્વીકારવામાં આવ્યો છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 14 (સમાનતાનો અધિકાર) ના અપવાદો અંગે નીચેના વિધાનો ચકાસો: 1. રાષ્ટ્રપતિ અથવા રાજ્યપાલ તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન લીધેલા નિર્ણયો માટે કોઈપણ અદાલતને જવાબદાર નથી. 2. રાષ્ટ્રપતિ અથવા રાજ્યપાલ વિરુદ્ધ તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન કોઈપણ અદાલતમાં ફોજદારી કાર્યવાહી શરૂ થઈ શકતી નથી. 3. વિદેશી રાજદ્વારીઓ (Diplomats) અને યુનો (UNO) ની એજન્સીઓને પણ ભારતીય ફોજદારી અને દીવાની કાયદાઓમાંથી મુક્તિ પ્રાપ્ત છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 15(1) મુજબ રાજ્ય કોઈપણ નાગરિક સામે માત્ર કયા આધારો પર ભેદભાવ કરી શકશે નહીં?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
બંધારણના અનુચ્છેદ 15(4) હેઠળ સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો (SEBC) માટે ખાસ જોગવાઈ કરવાની સત્તા રાજ્યને આપવામાં આવી, આ જોગવાઈ કયા કેસના ચુકાદાને રદ કરવા માટે 1લા બંધારણીય સુધારા (1951) થી ઉમેરવામાં આવી હતી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું ખોટું છે તે ઓળખો (અનુચ્છેદ 16 ની જોગવાઈઓ):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
'ક્રીમી લેયર' (Creamy Layer) નો ખ્યાલ સૌપ્રથમ કયા કમિશન દ્વારા અને કયા પ્રસિદ્ધ કેસના ચુકાદા બાદ અમલમાં આવ્યો?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) માટે સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં 10% અનામતની જોગવાઈ કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા અનુચ્છેદ 15(6) અને 16(6) ઉમેરીને કરવામાં આવી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 17 (અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી) વિશે નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. 'અસ્પૃશ્યતા' શબ્દને બંધારણમાં અથવા અસ્પૃશ્યતા (ગુનાઓ) અધિનિયમ, 1955 માં વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો નથી. 2. મૈસુર હાઈકોર્ટે ચુકાદો આપ્યો છે કે 'અસ્પૃશ્યતા' નો અર્થ ઐતિહાસિક રીતે દેશમાં વિકસેલી પ્રથા પૂરતો મર્યાદિત છે, શાબ્દિક અર્થમાં કોઈ વ્યક્તિનો સામાજિક બહિષ્કાર તેમાં આવતો નથી. 3. આ અધિકાર માત્ર રાજ્ય જ નહીં, પરંતુ ખાનગી વ્યક્તિઓ વિરુદ્ધ પણ ઉપલબ્ધ છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અસ્પૃશ્યતા આચરવા બદલ સજા કરવા માટે ઘડાયેલ 'અસ્પૃશ્યતા (ગુનાઓ) અધિનિયમ, 1955' નું નામ 1976 માં બદલીને શું રાખવામાં આવ્યું?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 18 (ખિતાબોની નાબૂદી) અંતર્ગત નીચેનામાંથી કોને 'ખિતાબ' (Title) તરીકે ગણવામાં આવતા નથી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
વર્ષ 1996 ના બાલાજી રાઘવન કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પદ્મ પુરસ્કારો (પદ્મ વિભૂષણ, પદ્મ ભૂષણ, પદ્મ શ્રી) અંગે શું ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો હતો?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેનામાંથી કયા મૂળભૂત અધિકારો વિદેશી નાગરિકોને (મિત્ર દેશોના) પ્રાપ્ત નથી, અર્થાત્ તે માત્ર ભારતીય નાગરિકો માટે જ સીમિત છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
મૂળ બંધારણમાં અનુચ્છેદ 19(1) હેઠળ 7 સ્વતંત્રતાઓ હતી, હાલમાં તે 6 છે. કઈ સ્વતંત્રતાને 44મા બંધારણીય સુધારા (1978) દ્વારા રદ કરવામાં આવી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 19(2) હેઠળ વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર નીચેનામાંથી કયા આધાર પર 'વાજબી નિયંત્રણ' (Reasonable Restriction) લાદી શકાય છે? 1. ભારતનું સાર્વભૌમત્વ અને અખંડિતતા 2. વિદેશી રાજ્યો સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો 3. અદાલતનો તિરસ્કાર (Contempt of court) 4. સામાન્ય જનતાના હિતમાં (In the interest of general public) ઉપરોક્તમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
'પ્રેસની સ્વતંત્રતા' (Freedom of Press) નો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ બંધારણમાં ક્યાં કરવામાં આવ્યો છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેનામાંથી કોને સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા અનુચ્છેદ 19(1) હેઠળ મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી નથી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું સાચું છે તે ઓળખો (અનુચ્છેદ 19 હેઠળની સ્વતંત્રતાઓ અને તેના અપવાદો/નિયંત્રણોના આધારો):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
97મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2011 દ્વારા અનુચ્છેદ 19(1)(c) માં કયો નવો શબ્દ ઉમેરીને તેને મૂળભૂત અધિકાર બનાવવામાં આવ્યો?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 20(1) 'કાર્યવાહક કાયદા' (Ex-post-facto law) સામે રક્ષણ આપે છે. આ અંગે કયું વિધાન સત્ય છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના જોડકાં જોડો (અનુચ્છેદ 20 ની જોગવાઈઓ અને તેનો સિદ્ધાંત): 1. અનુચ્છેદ 20(1) - P. Double Jeopardy (એક જ ગુના માટે બે વાર સજા નહીં) 2. અનુચ્છેદ 20(2) - Q. Self-Incrimination (પોતાની જ વિરુદ્ધ સાક્ષી બનવાની ફરજ નહીં) 3. અનુચ્છેદ 20(3) - R. Ex-post-facto law (ભૂતકાળની અસરથી ફોજદારી કાયદો નહીં)
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 20(2) હેઠળ 'ડબલ જિયોપાર્ડી' (Double Jeopardy) થી રક્ષણ માત્ર કોની સમક્ષની કાર્યવાહીમાં જ મળે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 21 'જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા' ના રક્ષણ અંગે નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. એકે ગોપાલન કેસ (1950) માં સુપ્રીમ કોર્ટે અનુચ્છેદ 21 નું સંકુચિત અર્થઘટન કર્યું અને કહ્યું કે આ રક્ષણ માત્ર કારોબારીની મનસ્વી ક્રિયાઓ સામે છે, ધારાકીય (Legislative) ક્રિયાઓ સામે નહીં. 2. મેનકા ગાંધી કેસ (1978) માં કોર્ટે અર્થઘટન વિસ્તાર્યું અને અમેરિકન સિદ્ધાંત 'કાયદાની યોગ્ય પ્રક્રિયા' (Due Process of Law) ને પરોક્ષ રીતે સ્વીકાર્યો. 3. અનુચ્છેદ 21 માં સ્પષ્ટ લખેલું છે કે "કોઈપણ વ્યક્તિને 'કાયદાની યોગ્ય પ્રક્રિયા' સિવાય જીવનથી વંચિત કરી શકાશે નહીં." ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા કયા ઐતિહાસિક ચુકાદામાં 'રાઈટ ટુ પ્રાઈવસી' (Right to Privacy - નિજતાનો અધિકાર) ને અનુચ્છેદ 21 હેઠળ મૂળભૂત અધિકાર તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યો?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 21A (શિક્ષણનો અધિકાર) કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો, જે 6 થી 14 વર્ષના બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ પ્રદાન કરે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું ખોટું છે તે ઓળખો (અનુચ્છેદ 21 ના અર્થઘટન હેઠળ વિસ્તૃત થયેલા અધિકારો):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
'નિવારક અટકાયત' (Preventive Detention) કાયદા હેઠળ કસ્ટડીમાં લેવાયેલ વ્યક્તિ માટે બંધારણમાં કયું મહત્વનું રક્ષણ આપેલું છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 22(1) અને (2) હેઠળ સામાન્ય અટકાયત (Punitive Detention) વખતે મળતા અધિકારો (જેમ કે 24 કલાકમાં રજૂ થવું) નીચેનામાંથી કોને પ્રાપ્ત થતા નથી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નિવારક અટકાયત (Preventive Detention) અંગે કાયદો ઘડવાની સત્તા વિશે નીચેના વિધાનો ચકાસો: 1. સંરક્ષણ (Defence), વિદેશી બાબતો (Foreign affairs) અને ભારતની સુરક્ષા (Security of India) અંગે નિવારક અટકાયતનો કાયદો ઘડવાની વિશિષ્ટ સત્તા માત્ર સંસદ પાસે છે. 2. રાજ્યની સુરક્ષા, જાહેર વ્યવસ્થા (Public order) અને આવશ્યક સેવાઓની જાળવણી અંગે સંસદ અને રાજ્ય વિધાનમંડળ બંને કાયદો ઘડી શકે છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેનામાંથી કયો કાયદો 'નિવારક અટકાયત' નો કાયદો નથી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
બંધારણના કયા અનુચ્છેદો રાષ્ટ્રીય કટોકટી (National Emergency) દરમિયાન પણ ક્યારેય મોકૂફ (Suspend) કરી શકાતા નથી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના જોડકાં જોડો (મૂળભૂત અધિકારો અને તેની વિશિષ્ટ જોગવાઈ): 1. મનુષ્યોનો વેપાર અને બળજબરીથી મજૂરી પર પ્રતિબંધ - P. અનુચ્છેદ 24 2. કારખાનાઓમાં બાળકોની રોજગારી પર પ્રતિબંધ - Q. અનુચ્છેદ 23 3. અંતઃકરણપૂર્વક ધર્મ માનવાની અને પાળવાની સ્વતંત્રતા - R. અનુચ્છેદ 26 4. ધાર્મિક બાબતોના સંચાલનની સ્વતંત્રતા - S. અનુચ્છેદ 25
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 23 હેઠળ 'બળજબરીથી કરાવાતી મજૂરી' (Forced Labour) માં માત્ર શારીરિક કે કાનૂની બળજબરીનો સમાવેશ થતો નથી, પરંતુ આર્થિક સંજોગોને કારણે લઘુત્તમ વેતન કરતા ઓછા વેતન પર કામ કરવું પણ 'Forced Labour' ગણાય છે. આ ચુકાદો સુપ્રીમ કોર્ટે કયા કેસમાં આપ્યો હતો?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 24 (કારખાનાઓમાં બાળકોની રોજગારી પર પ્રતિબંધ) મુજબ, બાળકની વયમર્યાદા શું નક્કી કરવામાં આવી છે જેનાથી નાની ઉંમરના બાળકને જોખમી કામમાં રાખી શકાય નહીં?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
ચાઇલ્ડ લેબર (Prohibition and Regulation) એમેન્ડમેન્ટ એક્ટ, 2016 મુજબ કયો નિયમ લાગુ પડે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું ખોટું છે તે ઓળખો (અનુચ્છેદ 25 હેઠળ અપવાદો):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 26 હેઠળ ધાર્મિક સંપ્રદાય (Religious Denomination) ગણાવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે કઈ શરતો નક્કી કરી છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યના સંદર્ભમાં નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. અનુચ્છેદ 25 વ્યક્તિગત અધિકારો (Individual rights) નું રક્ષણ કરે છે, જ્યારે અનુચ્છેદ 26 ધાર્મિક સંપ્રદાયોના સામૂહિક અધિકારો (Collective rights) નું રક્ષણ કરે છે. 2. આ બંને અધિકારો જાહેર વ્યવસ્થા (Public order), નૈતિકતા (Morality) અને સ્વાસ્થ્ય (Health) ના આધારે રાજ્યના નિયંત્રણને આધીન છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 27 (ધર્મની અભિવૃદ્ધિ માટે કર ચૂકવવામાંથી મુક્તિ) ના અર્થઘટન અંગે કયું વિધાન સાચું છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 28 હેઠળ કયા પ્રકારની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં "ધાર્મિક શિક્ષણ" (Religious Instruction) આપવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના જોડકાં જોડો (અનુચ્છેદ 29 અને 30): 1. અનુચ્છેદ 29(1) - P. લઘુમતીઓને પોતાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો અધિકાર. 2. અનુચ્છેદ 29(2) - Q. નાગરિકોના કોઈપણ વર્ગને પોતાની ભાષા, લિપિ કે સંસ્કૃતિ જાળવી રાખવાનો અધિકાર. 3. અનુચ્છેદ 30(1) - R. રાજ્ય દ્વારા અનુદાનિત સંસ્થાઓમાં ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ કે ભાષાના આધારે પ્રવેશ નકારવા પર પ્રતિબંધ.
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
બંધારણમાં 'લઘુમતી' (Minority) શબ્દની વ્યાખ્યા કયા અનુચ્છેદમાં આપવામાં આવી છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
લઘુમતી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ (Minority Educational Institutions) અંગે નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. લઘુમતી સંસ્થાઓ પાસે તેમના શૈક્ષણિક માળખાના વહીવટનો સંપૂર્ણ અને નિરંકુશ (Absolute) અધિકાર છે, રાજ્ય શૈક્ષણિક ધોરણો જાળવવા નિયમન કરી શકે નહીં. 2. અનુચ્છેદ 30 માત્ર ધાર્મિક અને ભાષાકીય લઘુમતીઓને જ રક્ષણ આપે છે, 'સાંસ્કૃતિક' કે 'સામાજિક' લઘુમતીઓને નહીં. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
44મા બંધારણીય સુધારા (1978) દ્વારા સંપત્તિના અધિકાર (Right to Property) ને કઈ રીતે બદલવામાં આવ્યો?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું સાચું છે તે ઓળખો (સંપત્તિ અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના અપવાદો - અનુચ્છેદ 31A, B, C):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
9મી અનુસૂચિમાં મૂકવામાં આવેલા કાયદાઓની ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review) અંગે આઈ.આર. કોએલ્હો (I.R. Coelho) કેસ, 2007 માં સુપ્રીમ કોર્ટે કઈ કટ-ઓફ તારીખ નક્કી કરી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે બંધારણના કયા અનુચ્છેદને "બંધારણનું હૃદય અને આત્મા" (Heart and Soul of the Constitution) કહ્યો છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 32 અને અનુચ્છેદ 226 હેઠળ રીટ (Writs) બહાર પાડવાની સત્તા બાબતે નીચેના વિધાનો ચકાસો: 1. સુપ્રીમ કોર્ટ (અનુ. 32) માત્ર મૂળભૂત અધિકારોના ભંગ બદલ રીટ બહાર પાડી શકે છે, જ્યારે હાઈકોર્ટ (અનુ. 226) મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત સામાન્ય કાનૂની અધિકારો માટે પણ રીટ કાઢી શકે છે. 2. સુપ્રીમ કોર્ટની રીટ સમગ્ર ભારતમાં લાગુ પડે છે, જ્યારે હાઈકોર્ટની રીટ સામાન્ય રીતે તેના રાજ્યના પ્રાદેશિક અધિકારક્ષેત્ર પૂરતી મર્યાદિત હોય છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના જોડકાં જોડો (રીટ અને તેનો શાબ્દિક અર્થ): 1. બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ (Habeas Corpus) - P. અમે આદેશ આપીએ છીએ (We command) 2. પરમાદેશ (Mandamus) - Q. શરીરમાં હાજર કરો (To have the body of) 3. અધિકાર પૃચ્છા (Quo-Warranto) - R. જાણ થવા બાબત (To be certified) 4. ઉત્પ્રેષણ (Certiorari) - S. કયા અધિકારથી? (By what authority)
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
કઈ રીટ (Writ) એવી છે જે જાહેર સત્તામંડળોની સાથે સાથે ખાનગી વ્યક્તિ (Private individual) વિરુદ્ધ પણ બહાર પાડી શકાય છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
કોઈ સરકારી અધિકારી અથવા સંસ્થા પોતાનું કાયદાકીય કર્તવ્ય બજાવવાનો ઇનકાર કરે, ત્યારે તેને ફરજ બજાવવાનો આદેશ આપવા માટે કઈ રીટ બહાર પાડવામાં આવે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું ખોટું છે તે ઓળખો (રીટ અને તેના પ્રતિબંધો):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
'પ્રોહિબિશન' (પ્રતિષેધ) અને 'સર્ટીઓરારી' (ઉત્પ્રેષણ) વચ્ચે શું મુખ્ય તફાવત છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
સશસ્ત્ર દળો, અર્ધલશ્કરી દળો, પોલીસ દળો અને ગુપ્તચર સંસ્થાઓના સભ્યોના મૂળભૂત અધિકારોને મર્યાદિત અથવા નાબૂદ કરવાની સત્તા (અનુચ્છેદ 33 હેઠળ) કોની પાસે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 34 હેઠળ 'માર્શલ લૉ' (લશ્કરી શાસન) અંગે નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. ભારતીય બંધારણમાં 'માર્શલ લૉ' શબ્દની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે. 2. જ્યારે દેશના કોઈપણ ભાગમાં માર્શલ લૉ લાગુ હોય ત્યારે સંસદ કોઈ પણ સરકારી કર્મચારીએ વ્યવસ્થા જાળવવા કરેલા કૃત્યને મુક્તિ (Indemnify) આપી શકે છે. 3. માર્શલ લૉ અને રાષ્ટ્રીય કટોકટી (અનુ. 352) બંને સમાન છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું સાચું છે તે ઓળખો (અનુચ્છેદ 35 ની જોગવાઈઓ):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
કયા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે મૂળભૂત અધિકારો અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો વચ્ચે સંઘર્ષ થાય તો મૂળભૂત અધિકારો સર્વોપરી રહેશે? (જોકે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના અમલ માટે રાજ્ય બંધારણીય સુધારો કરી શકે છે)
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના જોડકાં જોડો (મૂળભૂત અધિકારોમાં સુધારા સંબંધિત ઐતિહાસિક કેસ): 1. શંકરી પ્રસાદ કેસ (1951) - P. સંસદ મૂળભૂત અધિકારો છીનવી શકતી નથી અથવા તેમાં ઘટાડો કરી શકતી નથી (Transcendental position). 2. ગોલકનાથ કેસ (1967) - Q. મૂળભૂત અધિકારોમાં સુધારો કરવાની સંસદની સત્તા સ્વીકારી, પરંતુ 'બેઝિક સ્ટ્રક્ચર' (મૂળભૂત માળખું) નો સિદ્ધાંત આપ્યો. 3. કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973) - R. સંસદ અનુચ્છેદ 368 હેઠળ મૂળભૂત અધિકારોમાં સુધારો કરી શકે છે.
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
'મિનર્વા મિલ્સ કેસ' (1980) માં સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતીય બંધારણનો પાયો (Bedrock) કોની વચ્ચેના સંતુલન (Balance) પર આધારિત હોવાનું જણાવ્યું હતું?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
મૂળભૂત અધિકારોની 'હાર્મોનિયસ કન્સ્ટ્રક્શન' (Harmonious Construction - સુમેળભર્યા બાંધકામનો સિદ્ધાંત) એટલે શું?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. 24મો બંધારણીય સુધારો ગોલકનાથ કેસની પ્રતિક્રિયા રૂપે લાવવામાં આવ્યો, જેણે સંસદની મૂળભૂત અધિકારોમાં સુધારો કરવાની સત્તા પુનઃસ્થાપિત કરી. 2. 42મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા અનુચ્છેદ 31C માં ફેરફાર કરી તમામ માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને અનુચ્છેદ 14 અને 19 પર પ્રાથમિકતા (Primacy) આપવાનો પ્રયાસ થયો, જેને મિનર્વા મિલ્સ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ગેરબંધારણીય ઠેરવ્યો. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 19(1) માં દર્શાવેલ સ્વતંત્રતાઓ નીચેનામાંથી કોની વિરુદ્ધ સુરક્ષિત (Protected) છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
"Catch-up rule" (કેચ-અપ નિયમ) અને "Consequential Seniority" (પરિણામલક્ષી વરિષ્ઠતા) ના કન્સેપ્ટ મૂળભૂત અધિકારોના કયા અનુચ્છેદ સાથે અને કઈ બાબત સાથે સંકળાયેલા છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું ખોટું છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
માહિતીનો અધિકાર (Right to Information - RTI) એ બંધારણમાં મૂળભૂત અધિકાર તરીકે કયા અનુચ્છેદ અંતર્ગત સ્થાપિત થયેલો માનવામાં આવે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
જો કોઈ વ્યક્તિ ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં (Illegal detention) રખાઈ હોય અને કોર્ટ 'હેબિયસ કોર્પસ' ની રીટ જારી કરે, તો તે વ્યક્તિને રાજ્ય તરફથી 'નાણાકીય વળતર' (Monetary compensation) આપવાનો ઐતિહાસિક ચુકાદો કયા કેસમાં આવ્યો હતો?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
મૂળભૂત અધિકારોનો 'ત્યાગ' (Doctrine of Waiver) બાબતે ભારતીય બંધારણીય કાયદાની સ્થિતિ શું છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. 'માર્શલ લૉ' (લશ્કરી કાયદો) માત્ર દેશના કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જ લાગુ કરી શકાય છે. 2. માર્શલ લૉ લાગુ થવાથી નાગરિકોના તમામ મૂળભૂત અધિકારો મોકૂફ થઈ જાય છે અને કાયદા-વ્યવસ્થાનું સંચાલન સામાન્ય અદાલતોને બદલે લશ્કરી ટ્રિબ્યુનલ (Court Martial) દ્વારા થાય છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
મૂળભૂત અધિકારોના 'નકારાત્મક નિકાલ' (Negative obligations on State) નું ઉદાહરણ કયો અનુચ્છેદ છે, જે રાજ્યને કંઈક કરતા રોકે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
ભારતીય બંધારણમાં "મૂળભૂત અધિકારોનો સુવર્ણ ત્રિકોણ" (Golden Triangle of Fundamental Rights) કયા ત્રણ અનુચ્છેદોને કહેવામાં આવે છે, જે એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના જોડકાં જોડો (પછાત વર્ગો અને કમિશન): 1. પ્રથમ પછાત વર્ગ આયોગ (1953) - P. જસ્ટિસ જી. રોહિણી 2. દ્વિતીય પછાત વર્ગ આયોગ (1979) - Q. રામ નંદન કમિટી 3. OBC ના પેટા-વર્ગીકરણ (Sub-categorization) માટે (2017) - R. કાકા કાલેલકર 4. ક્રીમી લેયર નક્કી કરવા માટે (1993) - S. બી. પી. મંડલ
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 15(5) હેઠળ કેન્દ્રીય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ (જેમ કે IIT, IIM) માં OBC વર્ગને 27% અનામત આપવા ઘડાયેલ 93મા બંધારણીય સુધારાને સુપ્રીમ કોર્ટે કયા કેસમાં માન્ય રાખ્યો હતો?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
મૂળભૂત અધિકારો બાબતે 'એમ. નાગરાજ વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા' (2006) કેસ શાના માટે પ્રસિદ્ધ છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું સાચું છે તે ઓળખો (અનુચ્છેદ અને તેનામાં ગર્ભિત મૂળભૂત અધિકારો):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. 16મા બંધારણીય સુધારા (1963) દ્વારા અનુચ્છેદ 19 ની સ્વતંત્રતાઓ પર 'ભારતનું સાર્વભૌમત્વ અને અખંડિતતા' ના આધારે નિયંત્રણ લાદવાની સત્તા ઉમેરવામાં આવી. 2. આ સુધારાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દક્ષિણ ભારતમાં ઊભી થયેલી અલગતાવાદી માંગણીઓ (જેમ કે દ્રવિડનાડુ) ને કાબૂમાં લેવાનો હતો. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અંગે અનુચ્છેદ 28 ના સંદર્ભમાં, જો કોઈ સંસ્થા રાજ્ય દ્વારા નિભાવવામાં આવતી હોય પરંતુ તે કોઈ એવા 'એન્ડોમેન્ટ' (Endowment) અથવા 'ટ્રસ્ટ' દ્વારા સ્થપાયેલી હોય કે જેમાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપવું ફરજિયાત હોય, તો ત્યાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપી શકાય?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
'ક્રીમી લેયર' (Creamy Layer) સિદ્ધાંત નીચેનામાંથી કયા વર્ગની અનામતને લાગુ પડે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
'શ્રેયા સિંઘલ વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા' (2015) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે 'ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000' ની કઈ કલમને ગેરબંધારણીય ઠેરવી રદ કરી, કારણ કે તે વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા (અનુ. 19(1)(a)) નું ઉલ્લંઘન કરતી હતી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
બંધારણના અનુચ્છેદ 31A હેઠળ જમીન સુધારણા સંબંધિત કાયદાઓને કયા બે મૂળભૂત અધિકારોના ભંગ સામે રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
મૂળભૂત અધિકારોમાં 'રંગભેદ અથવા વર્ણભેદ' (Racial discrimination) સામે સીધું રક્ષણ કયા અનુચ્છેદ હેઠળ આપવામાં આવ્યું છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. ભારતનું બંધારણ અમેરિકાના 'બિલ ઓફ રાઇટ્સ' (Bill of Rights) ની સરખામણીમાં મૂળભૂત અધિકારોને વધુ વિસ્તૃત રીતે વર્ણવે છે. 2. મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણ માટે 'હેબિયસ કોર્પસ' ની રીટ માત્ર સરકારી કે પોલીસ અધિકારી વિરુદ્ધ જ નહીં, પણ ગેરકાયદેસર અટકાયત કરનાર ખાનગી વ્યક્તિ વિરુદ્ધ પણ થઈ શકે છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 23 અંતર્ગત 'બેગાર' (Begar) પ્રથાનો અર્થ શું થાય છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
બંધારણના ભાગ III માં 'માઈનોરિટી' (લઘુમતી) શબ્દનો પ્રયોગ અનુચ્છેદ 29 અને 30 માં જોવા મળે છે, સુપ્રીમ કોર્ટના TMA Pai ફાઉન્ડેશન (2002) ચુકાદા મુજબ, ભાષાકીય અને ધાર્મિક લઘુમતીઓ નક્કી કરવા માટેનો એકમ (Unit) કયો ગણાશે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું ખોટું છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
ફોજદારી કાયદામાં વ્યક્તિને 'પોતાની જ વિરુદ્ધ સાક્ષી' (Self-Incrimination) બનવાની ફરજ પાડી શકાય નહીં (અનુ. 20(3)). સુપ્રીમ કોર્ટના સેલ્વી વિ. સ્ટેટ ઓફ કર્ણાટક (Selvi v. State of Karnataka) ચુકાદા મુજબ, નીચેનામાંથી કઈ પ્રક્રિયાને વ્યક્તિની સંમતિ વિના કરવામાં આવે તો આ અધિકારનો ભંગ ગણાશે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના જોડકાં જોડો (મૂળભૂત અધિકારોને મર્યાદિત કરતા અનુચ્છેદો): 1. અનુચ્છેદ 31A - P. નવમી અનુસૂચિના કાયદાઓનું રક્ષણ 2. અનુચ્છેદ 31B - Q. એસ્ટેટ (જમીનદારી) સંપાદન સંબંધિત કાયદાઓનું રક્ષણ 3. અનુચ્છેદ 31C - R. કેટલાક માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (39b, 39c) નો અમલ કરતા કાયદાઓનું રક્ષણ
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
અનુચ્છેદ 21 'જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા' નો અધિકાર કોની વિરુદ્ધ રક્ષણ આપે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
જ્યારે રાષ્ટ્રીય કટોકટી (National Emergency) અનુચ્છેદ 352 હેઠળ જાહેર થાય ત્યારે અનુચ્છેદ 19 ની 6 સ્વતંત્રતાઓ અનુચ્છેદ 358 મુજબ આપોઆપ મોકૂફ (Suspend) થઈ જાય છે. પરંતુ 44મા સુધારા મુજબ, જો કટોકટી કયા આધારે જાહેર થઈ હોય તો અનુચ્છેદ 19 મોકૂફ થતો નથી?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. 'ક્વો-વોરન્ટો' (અધિકાર પૃચ્છા) રીટ કોઈ ખાનગી હોદ્દા (Private office) અથવા મંત્રીના હોદ્દા (Ministerial office) વિરુદ્ધ કાઢી શકાતી નથી, તે માત્ર કાયમી જાહેર હોદ્દા (Substantive public office) વિરુદ્ધ જ થઈ શકે છે. 2. 'મેન્ડેમસ' (પરમાદેશ) રીટ ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલો અને હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (જ્યારે તેઓ ન્યાયિક કાર્ય કરતા હોય) વિરુદ્ધ કાઢી શકાતી નથી. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
'પીથ એન્ડ સબસ્ટન્સ' (Pith and Substance) નો સિદ્ધાંત શું નક્કી કરવા માટે વપરાય છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
નીચે આપેલા 4 માંથી કયું જોડકું સાચું છે તે ઓળખો (નાગરિકો અને વિદેશીઓ બંનેને મળતા અધિકારો):
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા અનુચ્છેદ 16 માં પેટા-કલમ 16(4B) ઉમેરવામાં આવી, જેથી અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિની બેકલોગ (Backlog - ન ભરાયેલી) ખાલી જગ્યાઓને 50% અનામત મર્યાદા (Ceiling limit) ની બહાર ગણવામાં આવે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
લોકશાહી વ્યવસ્થામાં મૂળભૂત અધિકારોને કયા પ્રકારના લોકતંત્ર (Democracy) ની સ્થાપના માટેના સાધન તરીકે જોવામાં આવે છે?
lightbulb
સમજૂતી (Explanation)
Test submitted — use Previous/Next above to review correct answers and explanations.
task_alt
Test Completed!
Correct
0
Incorrect
0
Unattempted
0
Accuracy
0%
Total Score
0 / 0
Time Taken
0s