arrow_back Back to Quizzes

Daily MCQ

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો

Question 1 of 100

timer 00:00

Total Marks: 100

ભારતીય બંધારણના નિર્માતાઓએ રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનો ખ્યાલ 1937 ના આયર્લેન્ડના બંધારણમાંથી લીધો છે, તો આયર્લેન્ડે આ ખ્યાલ કયા દેશના બંધારણમાંથી અપનાવ્યો હતો?

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોની પ્રકૃતિ અંગે નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. તે ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1935 માં સમાવિષ્ટ 'ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઓફ ઇન્સ્ટ્રક્શન્સ' (Instrument of Instructions) સમાન છે. 2. તે ન્યાયિક (Justiciable) સ્વભાવના છે, એટલે કે તેના ઉલ્લંઘન બદલ અદાલતમાં જઈ શકાય છે. 3. તે રાજ્ય માટે હકારાત્મક (Positive) જવાબદારીઓ છે, જ્યારે મૂળભૂત અધિકારો નકારાત્મક (Negative) પ્રકૃતિના છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. 42મા બંધારણીય સુધારા (1976) દ્વારા બંધારણમાં 4 નવા માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. 2. આ સુધારા દ્વારા અનુચ્છેદ 39A (મફત કાનૂની સહાય) અને 43A (ઉદ્યોગોના સંચાલનમાં કામદારોની ભાગીદારી) ઉમેરાયા. 3. 44મા બંધારણીય સુધારા (1978) દ્વારા અનુચ્છેદ 45 ના વિષયવસ્તુમાં ફેરફાર કરી પ્રાથમિક શિક્ષણને મૂળભૂત અધિકાર બનાવાયો. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

નીચેના વિધાનો ચકાસો (માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોની ઉપયોગિતા): 1. એલ. એમ. સિંઘવીના મતે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો બંધારણના 'જીવનદાતા નિયમો' (Life-giving provisions) છે. 2. આ સિદ્ધાંતો અદાલતોને કાયદાની બંધારણીય માન્યતા ચકાસવામાં મદદરૂપ થાય છે. 3. તે સરકારી કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે વિરોધ પક્ષો અને નાગરિકો માટે આધાર પૂરો પાડે છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો (FR અને DPSP વચ્ચેનો સંઘર્ષ): 1. ચંપકમ દોરાઈરાજન કેસ (1951) માં સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે મૂળભૂત અધિકારો અને DPSP વચ્ચેના સંઘર્ષના કિસ્સામાં, મૂળભૂત અધિકારો સર્વોપરી રહેશે. 2. આ ચુકાદામાં એમ પણ કહેવાયું કે DPSP એ મૂળભૂત અધિકારોના 'પૂરક' (Subsidiary) તરીકે કાર્ય કરવું પડશે. 3. આ ચુકાદા બાદ સંસદે DPSP લાગુ કરવા માટે બંધારણીય સુધારો કરવાની સત્તા ગુમાવી દીધી. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

25મા બંધારણીય સુધારા (1971) દ્વારા ઉમેરવામાં આવેલ અનુચ્છેદ 31C ની કઈ જોગવાઈને 'કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973)' માં સુપ્રીમ કોર્ટે ગેરબંધારણીય ઠેરવી હતી?

42મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1976 દ્વારા અનુચ્છેદ 31C નો વ્યાપ વધારીને શું કરવામાં આવ્યો હતો?

નીચેના વિધાનો ચકાસો (માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોની ટીકા): 1. સર આઇવર જેનિંગ્સના મતે આ સિદ્ધાંતો માત્ર 'ધાર્મિક આકાંક્ષાઓ' (Pious aspirations) છે. 2. વિવેચકોના મતે આ સિદ્ધાંતો અસંગત રીતે અને કોઈ તાર્કિક પેટર્ન વિના ગોઠવાયેલા છે. 3. કે. સી. વ્હીયરે તેને 19મી સદીના ઇંગ્લેન્ડના ફેબિયન સમાજવાદ (Fabian Socialism) પર આધારિત ગણાવ્યા. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો એ રાજ્ય દ્વારા કાયદા ઘડતી વખતે અને નીતિઓ બનાવતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાના આદર્શો છે. 2. ડૉ. બી.આર. આંબેડકરના મતે જે પણ સરકાર સત્તામાં હશે તે આ સિદ્ધાંતોની અવગણના કરી શકશે નહીં, જો તે કરશે તો ચૂંટણીમાં જનતાને જવાબ આપવો પડશે. 3. બી. એન. રાવ (બંધારણીય સલાહકાર) એ વ્યક્તિના અધિકારોને બે શ્રેણીમાં (ન્યાયિક અને બિન-ન્યાયિક) વહેંચવાની ભલામણ કરી હતી. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

નીચેના વિધાનો ચકાસો (માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો પાછળના સમર્થન/Sanction અંગે): 1. આ સિદ્ધાંતો પાછળ કોઈ કાનૂની બળ (Legal sanction) નથી. 2. ડૉ. આંબેડકરના મતે આ સિદ્ધાંતો પાછળનું વાસ્તવિક બળ રાજકીય છે, એટલે કે 'લોકમત' (Public opinion). 3. જો સરકાર આ સિદ્ધાંતોનો અમલ ન કરે, તો બંધારણ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ સરકારને બરતરફ કરી શકે છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

86મા બંધારણીય સુધારા (2002) થી અનુચ્છેદ 45 ના વિષયમાં શું ફેરફાર થયો?

નીચેના વિધાનો તપાસો: 1. ભારત સરકારે અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ કરવા, જમીન સુધારણા લાવવા અને બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવા માટે ડીપીએસપી (DPSP) નો આધાર લીધો છે. 2. બંધારણમાં માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો રાજ્યોને કોઈપણ પ્રકારના કાયદા ઘડવા માટે બંધનકર્તા શક્તિ પૂરી પાડતા નથી, પરંતુ નૈતિક માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના અનુચ્છેદ 39 માં 'સમાન કામ માટે સમાન વેતન' નો સિદ્ધાંત સમાવિષ્ટ છે. શું ભારતીય અદાલતોએ તેને મૂળભૂત અધિકારનો દરજ્જો આપ્યો છે?

નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનો અમલ રાષ્ટ્રીય સંસાધનોની ઉપલબ્ધતા પર આધારિત છે. 2. બંધારણ ઘડતી વખતે ભારત પાસે પર્યાપ્ત નાણાકીય સંસાધનો ન હોવાથી આ સિદ્ધાંતોને બિન-ન્યાયિક બનાવવામાં આવ્યા હતા. 3. ભારતીય સમાજની વિશાળ વિવિધતા અને પછાતપણું પણ આ સિદ્ધાંતોને તાત્કાલિક લાગુ ન કરી શકવાનું એક કારણ હતું. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોની ટીકા કરવામાં આવે છે કે તે 19મી સદીના રૂઢિચુસ્ત દર્શન પર આધારિત છે અને 21મી સદીની આધુનિક સમસ્યાઓ સાથે સુસંગત નથી. 2. સર આઇવર જેનિંગ્સે કહ્યું હતું કે પાર્ટ IV એ સિન્ડિકાલિઝમ (Syndicalism) સિવાય તમામ ફેબિયન સમાજવાદી આદર્શોને વ્યક્ત કરે છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

મૂળભૂત અધિકારો અને ડીપીએસપી વચ્ચે મુખ્ય તફાવતો અંગે નીચેના વિધાનો ચકાસો: 1. મૂળભૂત અધિકારો રાજકીય લોકશાહી સ્થાપિત કરે છે, જ્યારે ડીપીએસપી સામાજિક-આર્થિક લોકશાહી સ્થાપિત કરે છે. 2. મૂળભૂત અધિકારોના અમલ માટે કાયદાની જરૂર નથી, તે આપોઆપ લાગુ થાય છે. જ્યારે ડીપીએસપી ના અમલ માટે કાયદાકીય પીઠબળ જરૂરી છે. 3. મૂળભૂત અધિકારો વ્યક્તિવાદી (Individualistic) છે, જ્યારે ડીપીએસપી સમાજવાદી (Socialistic) છે કારણ કે તે સમુદાયના કલ્યાણને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

નીચેના જોડકાં જોડો (મૂળભૂત અધિકારો અને DPSP વચ્ચેના સંઘર્ષના કેસ અને પરિણામ): 1. ચંપકમ દોરાઈરાજન કેસ (1951) - P. અનુચ્છેદ 39 b અને c ને મૂળભૂત અધિકારો પર પ્રાધાન્ય આપતી 42મા સુધારાની જોગવાઈ રદ કરી. 2. ગોલકનાથ કેસ (1967) - Q. DPSP માટે મૂળભૂત અધિકારોમાં સુધારો થઈ શકે નહીં. 3. કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973) - R. DPSP ની સરખામણીમાં મૂળભૂત અધિકારો સર્વોપરી છે. 4. મિનર્વા મિલ્સ કેસ (1980) - S. અનુચ્છેદ 31C ની બીજી જોગવાઈ (ન્યાયિક સમીક્ષાનો અંત) રદ કરી.

નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. બંધારણના ભાગ IV ની બહાર આપેલા આદેશો, જેમ કે અનુચ્છેદ 351 (હિન્દી ભાષાનો વિકાસ), એ પણ ન્યાયિક રીતે લાગુ કરી શકાતા નથી (Non-justiciable). 2. અનુચ્છેદ 335 મુજબ કેન્દ્ર કે રાજ્યની સેવાઓમાં નિમણૂક વખતે SC/ST ના દાવાઓને 'વહીવટી કાર્યક્ષમતા' (Efficiency of administration) જાળવી રાખીને ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: 1. ડીપીએસપી એ એવી સૂચનાઓ છે જે રાજ્યને એ યાદ અપાવે છે કે તેણે કલ્યાણકારી રાજ્ય (Welfare state) ની સ્થાપના કરવાની છે, પોલીસ રાજ્ય (Police state) ની નહીં. 2. બંધારણના આમુખમાં દર્શાવેલ 'ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતા' ના ઉચ્ચ આદર્શોને ડીપીએસપી વિસ્તૃત સ્વરૂપ આપે છે. ઉપરોક્ત પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

"અમેરિકાના બંધારણમાં મૂળભૂત અધિકારો છે પરંતુ માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો નથી. આયર્લેન્ડના બંધારણમાં આ સિદ્ધાંતો છે. ભારતે બંનેનો સમન્વય કર્યો છે." આ ઐતિહાસિક તથ્ય ભારતીય બંધારણ વિશે શું સાબિત કરે છે?

home Home assignment Quiz auto_stories Materials feed Updates

Explore Prashnotari